فلسفه حقوق

پس از آنکه با همکاری دوستان سایت حقوقدان این وبلاگ راه اندازی شد، برخی دوستان توصیه کردند به جهت ماندگاری بیشتر مطالب و دسترسی آسانتر به مطالب این وبلاگ، وبلاگ دیگری در حوزه تخصصی فلسفه حقوق در سایت معروف www.wordpress.com ایجاد کرده و همین مطالب و مطالب جدید را در آن قرار دهم. بعد از بررسی‌ها من هم به این نتیجه رسیدم که این پیشنهاد، منطقی است و ضمن احترام به صداقت و لطف دوستان سایت حقوقدان، وبلاگ مزبور را به آدرس emrani.wordpress.com به راه انداختم و با توجه به امکانات متعدد سایت وردپرس، اقدام به طراحی صفحه آن بر اساس پیشینه های فرهنگی خود کردم. امیدوارم دوستان از این اثاث کشی زودهنگام و دولت مستعجل در صفحه کنونی آزرده خاطر نشده و در آدرس جدید، همچون گذشته، نگارنده را مورد تفقد قرار دهند؛
ان شاء الله
عمرانی
emrani.wordpress.com

بسمه تعالی
از آنجا که در این وبلاگ، بنا بر این شده که مطالب مربوط به فلسفه اخلاق نیز در کنار منابع فلسفه حقوق مورد توجه قرار بگیرد (که بیان دلایل اتخاذ این رویکرد خود مقاله که حتی رساله ای در سطح دکتری می طلبد) یادآوری یک نکته مهم ضروری است:

اول اینکه حسب آنچه در برخی از نوشته های اخلاقی بیان شده، فلسفه اخلاق در غرب به دنبال آن است که در غیاب دین و تعالیم آن «خوب» و «بد» و «حسن» و «قبح» را برای بشر مشخص کند و به او بگوید که چه کاری خوب است و چه کاری بد. به گفته James Rachels که ترجمه کتاب فلسفه اخلاقش امسال توسط انتشارات حکمت به چاپ رسیده،

«اخلاق عبارت است از تلاش برای قرار دادن رفتار خود تحت هدایت عقل، یعنی کاری را انجام دهیم که مناسب ترین دلایل برای انجام آن وجود دارد»
جیمز ریچلز، فلسفه اخلاق، انتشارات حکمت، ۱۳۸۷، ص۳۰

با این تعبیر، غربیها کوشیده اند تا با جایگزینی معیارهای عقلانی -که البته در این معیار و انواع آن بحثهای زیادی است- سعادت را برای انسان به ارمغان آورند. دراین میان مکاتب متعدد فلسفه اخلاق هر یک با معیار و تعریف خود از «رفتار عقلانی»، کوشیده اند تا برنامه ای را برای زندگی بشر ارائه دهند؛ یکی معیار سود و لذت را مهم دانسته و دیگری خرد جمعی. آن یکی قائل به نسبی گرایی فرهنگی شده و آن دیگری دم از خودگرایی روانشناختی زده است. در واقع این مکاتب به دنبال هدایت کردن «رفتارهای انسان» هستند که در نهایت مشخص کنند چه «رفتار»ی اخلاق است و چه «رفتاری» غیر اخلاق.

دوم اینکه متاسفانه یک غلط مصطلح بسیار بزرگی، حتی میان فلاسفه مشهور ایرانی وجود دارد که: آری؛ در برابر مکاتب فلسفه اخلاق غربی، مکتب فلسفه اخلاق اسلام وجود دارد چرا که ما در کنار احکام شرعی و عقاید اسلامی، مبحث مطولی به نام فلسفه اخلاق داریم و چه و چه. به نظر آنان آنچه که در معارف اسلامی به نام اخلاق در عرض فقه و کلام قرار گرفته، به عنوان یک مکتب اخلاقی قائل عرضه است؛ حال آنکه موضوع علم اخلاق اسلامی «ملکات انسانی» است که بر «قلب» و «روح» عارض می گردد و نه بر «رفتار». در واقع این ملکات رذیله ویا فاضله ابتدا بر روح و قلب انسان سیطره می یابند و سپس نتایج آن به شکل «رفتار»های مختلف بروز می یابد. به عنوان مثال، ملکه رذیله حسد وقتی در انسان پدید می آید و قلب و روح انسان را متاثر می سازد، در نتیجه آن برخی رفتارها در قالب غیبت و دروغ و حتی صدمه جسمانی به افراد دیگر از انسان صادر می شود که نمودی از آن ملکات است. پس اصولا اخلاق اسلامی متعرض رفتارهای انسانی نمی شود، بلکه به دنبال بررسی ملکات فاضله و رذیله قلبی است.

سوم اینکه اساسا تمدن مبتنی بر اومانیسم غربی هنوز مفهوم روح را نپذیرفته و مفاهیم مرتبط با آن را در قالب مباحث روانشناسی تفسیر می کند و به همین دلیل منطقاً نمی تواند راجع به ملکات و خصائص فاضله و یا رذیله این مفهوم، نظری داشته باشد. در واقع غرب اعتقادی به روح ندارد.علیهذا موضوع فلسفه اخلاق در غرب روح و قلب نیست، بلکه همانگونه که تاکید شد، «رفتار انسان» موضوع این علم است. اگر بخواهیم مفهومی را درمقابل فلسفه اخلاق در غرب قرار دهیم، می توان با تسامح «فقه اسلامی» و فلسفه فقه را در مقابل فلسفه اخلاق در غرب قرار داد چرا موضوع این علم نیز رفتارهای مکلفین است و از این نظر قابل مقایسه با فلسفه اخلاق است.

نتیجه آنکه اساسا قیاس اخلاق غربی با اخلاق اسلامی قیاس مع الفارق است و علت این همه سرگردانی و آشفته گویی را می توان در جهل نسبت به تفاوت این دو معنا، یا سهو در به کاربردن این الفاظ و یا غرض ورزی‌های فراعلمی جستجو کرد.

والسلام

نظریات اخلاقی در آیینه حقوق
نوشته دکتر سید محمد قاری سیدفاطمی
فصلنامه نامه مفيد، شماره ۲۹، بهار ۱۳۸۱

چکیده:
در این مقاله، ضمن معرفی اجمالی برخی نظریه‏های غالب اخلاقی، انعکاس این نظریه‏ها در مقررات حقوقی بررسی می‏شود. اخلاق حق مدار که عمدتا وامدار سیستم اخلاقی کانتی است، به عنوان نظامی اخلاقی، موجه و مبنای استاندارد و هنجارهای حقوق بشری است. اخلاق نفع نگار با تمرکز بر مصلحت عمومی، به عنوان ملاک اصلی اخلاقی بودن هنجار، اصولاً نمی‏تواند به عنوان مبنای اخلاقی در زمینه حقوق بشر قرار گیرد. اخلاق فضیلت مدار با وجود کاربرد آن در تربیت فضیلت محورانه افراد، قادر به ارائه نظریه عدالت و در نتیجه، ایجاد سیستمی حقوقی نخواهد بود. از سوی دیگر تاکید بر فضیلتها در باز توزیع امکانات اجتماعی، اعم از ثروت و قدرت و معرفت می‏تواند روحیه دورنگی و نفاق را گسترش داده و در عمل مروج رذیلت و نه فضیلت باشد. اخلاق نوع دوستانه علی‏رغم این واقعیت که در گفتمانی فمنیستی متولد شده است، ضرورتی ندارد در همان حوزه باقی بماند و می‏تواند، در نظام حقوقی به عنوان مکملی برای اخلاق حق مدار مطرح باشد. نگارنده در این مقاله به این نتیجه خواهد رسید که نظام حقوقی موجه و در عین حال کارا نمی‏تواند، تنها بر یک نظریه اخلاقی تکیه زند، بلکه بایستی انعکاسی از تلفیق نظریات اخلاقی مختلف باشد.

واژگان کلیدی: اخلاق، حقوق، فلسفه اخلاق

از طریق راست-کلیک مقاله را دریافت کنید

حقوق بشر در عصر پسامدرن؛
انتقاد از شاهکاري فلسفي در فهم حقوق ذهني
دکتر محمد جواد جاويد
فصلنامه حقوق، دوره ۳۷، شماره ۳، پاییز ۱۳۸۶

مقاله حاضر قصد دارد تا حقوق بشر را از منظر انديشه پست مدرن مورد مطالعه قرار دهد. فرضيه نوشتار خاطر نشان مي سازد که تفسير غالب از تحليل گفتمان پست مدرن پيرامون حقوق بشر مبتني بر اصل ناسازگاري بين اين دو است. در اين راستا پسامدرنيسم، به مثابه يک تحول فکري و نه صرفا پديده اي تمدني، از يک سو مساله همگاني شدن و جهاني بودن حقوق بشر و عقلانيت حاکم بر آن را به چالش مي کشد و از سوي ديگر با مباني اخلاقي اين حقوق هم صدا مي شود. در نتيجه اين نوع نگاه به حقوق بشر منجر به دو غايت متفاوت گرديده است: از طرفي انديشه حقوق بشر به عنوان يک بنيان نظري انساني به رسميت شناخته مي شود و از طرف ديگر بنياد عملي آن به واسطه نسبي گرايي بر مجمع الجزايري از غيريت ها و شکاکيت ها تکيه کرده است. تار و پود معرفتي اين روابط در حوزه حقوقي انسان معاصر در مقاله حاضر رقم مي خورد.

کلمات کلیدی: انسان شناسي، پسامدرنيسم، جامعه مدني، جهان شمولي، حقوق بشر، حقوق طبيعي، طبيعت بشري، فلسفه حقوق، قانون، نسبي گرايي

از طریق راست-کلیک مقاله را دریافت کنید

حدود و تعزيرات (قلمرو، انواع، احکام)
دکتر سید محمد حسینی
فصلنامه حقوق، دوره۳۸، شماره ۱، بهار ۱۳۸۷

چکیده:
براي اين كه يک «سياست كيفري» همزمان، كارآمد، عادلانه و انساني باشد، لازم است در پيش بيني و اجراي ضمانت اجراهاي كيفري، متناسب با تنوّع جرائم، گوناگونيِ مجرمان و تفاوت شرائط ارتكاب بزه، از انواع و مقادير مختلف مجازات ها بهره جويد. در سياست كيفري اسلام، با تشريع كيفرهاي ثابت و معيّن (قصاص، ديات و حدود) و مجازات هاي نامعين و انعطاف پذير (تعزيرات)، اين تنوّع كيفي و نوسان كمّي به خوبي ديده مي شود. لكن وجود اختلاف شديد آراء فقهي راجع به جوانب مختلف حدود و- خاصّه- تعزيرات نشان دهنده ناشناختگي ماهيّت واقعي اين دو نوع كيفر در فقه است. اين «ناشناختگيِ» فقهي موجب آن شده است كه در سياست جنايي تقنيني، و نيز قضايي، در جمهوري اسلامي ايران، نتايج مثبت مورد انتظار از اين تنوّع ابزارهاي جزايي كمتر به دست آيد. در مقاله پيش رو به كاربردهاي مختلف دو واژه حد و تعزير، و سپس آراء و اقوال پراكنده فقهي راجع به قلمرو، انواع و احكام حدود و تعزيرات پرداخته شده است. نتيجه ابتداييِ حاصل از اين كاوش جلب توجّه به وجود اختلافات فاحش در برداشت هاي فقهي راجع به بخش مهمّي از سياست كيفري اسلام است. لكن هدف نهايي اين بحث عبارت است از جلب توجّه به آفت مخرّب لفظ گرايي و معنا و مبنا گريزي در «تفقّه»، كه در قلمرو سياسات، از جمله جزائيات، آثار سوء به مراتب زيانبارتري در پي دارد.

کلمات کلیدی: احكام، اختلاف اقوال، انواع، تعزيرات، حدود، قلمرو

از طریق راست-کلیک مقاله را دریافت کنید

مدرنیته و حقوق دینی

نوشته دکتر محمد راسخ
نامه مفید، مسلسل ۶۴، ج۳، ش۲، ۱۳۸۶

چکیده:
پرسش اصلی این نوشتار به نسبت میان مدرنیته و حقوق دینی باز می گردد. علی طرح این پرسش، ورود یا پیوند عناصری از دنیای مدرن به جامعه ایران است که تقریبا تمامی مظاهر زندگی فردی و جمعی کشور را تحت تاثیر قرار داده و مشکلات و پیچیدگی هایی فراوان در ساختارهای بنیادین و فرهنگ جامعه به وجود آورده است. شناخت، تحلیل و رفع مشکلات در حوزه های ارزشی و حقوقی به طور چدی به شناخت مدرنیته و تاثیر آن بر حقوق دینی وابسته است. بر این پایه ضروری است به سه پرسش پاسخ داده شود: یکم، زمینه بروز پدیده مدرنیته در غرب چه بود؟ دوم، عناصر مؤلف مدرنیته کدام بودند؟ سوم، مدرنیته چه دگرگونیهایی در نظام حقوقی سنیت ایجاد کرد یا حقوق مدرن چه ويژگیهایی پیدا کرد؟…

واژگان کلیدی: مدرنیته، حقوق دینی، عقل نقاد، امر خوب، امر درست، بومی ساختن

از طریق راست-کلیک مقاله را دریافت کنید

درآمدي جديد به فلسفه اخلاق
نوشته هري،‌ جي،‌گنسلر
ترجمه حميده بحريني
با ويراستاری مصطفي ملكيان
نشر آسمان خيال، تهران
چاپ اول، ۱۳۸۵
۳۵۲ صفحه
۴۰۰۰ تومان

“رابرت ارينگتن” از دانشگاه ايالتي جورجيا در توصيف اين كتاب مي گويد: “كتابي فوق‏العاده كه باعث مي شود دانشجو به جاي آن كه فقط به مطالعه آراء فيلسوفان در باب موضوعات اخلاقي بپردازد،‌ خودش بينديشد. اين كتاب عقايد معقول و غير جزمي‏اي را تقويت مي كند كه مي تواند پاسخي براي پرسشهاي محوري فلسفه اخلاق باشد”. “تامس كارسن” از دانشگاه لايولا شيكاگو نيز مي نويسد: “كتابي كه در انسجام و باريك بيني بي سابقه است. بهترين و مهترين در سنامه اي كه من تاكنون درباره موضوعات بنيادي فلسفه اخلاق ديده ام”.

كتاب شامل يك ديباچه،‌ دوازه فصل،‌ يك اصطلاح نامه،‌كتابشناسي و يك نمايه است.عناوين فصول كتاب عبارتند از:
نسبي نگري فرهنگي،
‌ شخصي انگاري،
‌ فرا طبعيت گرائي،
‌ شهود باوري،
‌ عاطفه گرائي،‌
توصيه‏گرائي،
‌ ناپيامدگرائي
فصل تلفيقي پاياني.
كتاب كه انتخاب پسنديده اي براي ترجمه است،‌ داراي طرح جلدي مناسب و صفحه آرائي پاكيزه اي است و خواندن اين كتاب را به كساني كه خواهان مطالعه دقيق فلسفه اخلاق بانگاهي غير جانبدارائه هستند مي توان توصيه نمود.

حق و مصلحت: مقالاتي در فلسفه حقوق، فلسفه حق و فلسفه ارزش

ترجمه و نوشته دکتر محمد راسخ
دانشیار دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی
تهران، طرح نو
چاپ اول تیر ۱۳۸۱
۳۰۴ صفحه
۲۴۰۰ تومان
(نایاب)

دکتر راسخ در این کتاب با رویکردی فلسفی به مفهوم حق، ارزش و مصلحت در حوزه حقوق، اقدام به ترجمه مقالاتی مهم در زمینه فلسفه حقوق کرده و خود نیز به ۸ مقاله مزبور، ۴ مقاله تالیفی افزوده و مجموعه‌ای کامل ارائه کرده است. متاسفانه به دلایلی هنوز این کتاب تجدید چاپ نشده و سالهاست که علاقمندان به فلسفه حقوق از دستیابی به آن محروم هستند.

مقالات این کتاب و نویسندگان آن به قرار زیر هستند:
۱- فلسفه حقوق/ نيل اي.سيموندز
۲- حقوق و اخلاق/ رونالد دوركين
۳- حكومت و اخلاق/ راس هريسون
۴- درآمدي بر تئوري مصلحت عمومي/ ادگار بودنهايم
۵- نافرماني مدني/ رونالد دوركين
۶- فلسفه حق/ جري والدرون
۷- مفهوم حق :درآمدي تاريخي/ مارتين پي.گلدينگ
۸- جدي گرفتن حق‌ها/ رونالد دروكين
۹- شخص: محل تلاقي حقوق، فلسفه و پزشكي/ محمد راسخ
۱۰- سياستمدار دموكرات/ محمد راسخ
۱۱- هميشه حقيقت/ محمد راسخ
۱۲- آزادي چون ارزش/ محمد راسخ

درآمدی بر فلسفه حقوق
Arguing About Law: An Introduction to Legal Philosophy

نوشته اندرو آلتمن Andrew Altman
ترجمه بهروز جندقی
موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) قم (Wadsworth/Thomson)
چاپ اول زمستان ۱۳۸۵
۵۶۷ صفحه
۳۹۰۰ تومان

در این کتاب نگارنده به صورت مختصر و مفید کوشیده تا در مداخل اصلی فلسفه حقوق ورود پیدا کرده و شمایی کلی از فضای این گرایش را به مخاطبان خود عرضه کند. این کتاب در هشت فصل به رشته تحریر و ترجمه در آمده است که عبارتند از:
حاکمیت قانون
حقوق و اخلاق
قانون اساسی
حقوق خصوصی؛ شبه جرمها، قراردادها و مالکیت
حقوق جزا
حقوق و اقتصاد
فمینیسم و حقوق
مطالعات انتقادی حقوقی (CLS)

از این مترجم پرتلاش، کتابهای ترجمه شده دیگر چون “فمینیسم و دانش های فمینیستی: ترجمه و نقد تعدادی از مقالات دایره المعارف فلسفی روتلیج” ، “فلسفه حقوق؛ مبانی و کارکردها” و “فلسفه سیاسی” منتشر گردیده است.

بسمه تعالی

در این پست کوشیده شده تا لینکهای مفیدی که درحوزه فلسفه حقوق به طور عام و فلسفه حقوق کیفری به طور خاص وجود دارد در اختیار علاقه‌مندان این گرایش حقوق قرار گیرد.

دائرة المعارف فلسفه “استنفورد”
The Stanford Encyclopedia of Philosophy

این صفحه، یکی از بهترین منابع دسته اول فلسفه است که در میان مداخل فلسفه حقوق آن می‌توان بهترین مقالات فلسفی را به طور رایگان به دست آورد. در این سایت می توان مداخلی همچون Theories of Criminal Law، Punishment، Human Rightsو Paternalism را به قلم اساتیدی چون Antony Duff به دست آورد که واقعا در نوع خود بی نظیر است. دانشگاه استنفورد آمریکا پشتیبانی کننده این دائرة المعارف است.

دائرة المعارف فلسفه حقوق IVR
The IVR Encyclopaedia of Jurisprudence, Legal Theory and Philosophy of Law
انجمن بین المللی فلسفه حقوق که دفتر اصلی آن در آلمان قرار دارد، در این صفحه کوشیده تا مقالاتی را صرفاً در حوزه فلسفه حقوق گردآوری کرده و در اختیار پژوهشگران قرار دهد. اگر چه نویسندگان مقالات عرضه شده در این دائرة المعارف، به پای شهرت و خبرویت نویسندگان “استنفورد” نمی رسند، اما از سوابق علمی و پژوهشی درخشانی برخوردار هستند. مداخلی چون Harm، Legal Positivism و Human Rights and Globalization از جمله موضوعات مندرج در این دائرة المعارف هستند.

دائرة المعارف اینترنتی فلسفه
The Internet Encyclopedia of Philosophy
این دائرة المعارف نیز اگر چه به پای “استنفورد” نمی رسد، اما از نظر مقالات ارائه شده در حوزه فلسفه حقوق، دارای غنای نسبی است. مقالات این سایت، اگر چه در حوزه های عمومی فلسفه حقوق قرار دارد، اما برای پژوهشگرانی که در ابتدای مسیر مطالعه در زمینه فلسفه حقوق هستند، حاوی مطالب بدیعی است.

مقالات بیستمین کنفرانس بین المللی فلسفه در بوستون
Twentieth World Congress of Philosophy, in Boston, Massachusetts ۱۹۹۸در این صفحه، مقالات حقوقی ارائه شده در بیستمین کنفرانس جهانی فلسفه قرار داده شده است. اگر چه تعداد این مقالات اندک است، اما بعضا از رویکردهای نوینی حکایت دارند که کمتر در ایران به آنها پرداخته شده است.

ويژه نامه «قانون» فصلنامه فلسفی پورتیک
Le Portique: “La Loi” Numéro ۱۵- ۲۰۰۵
فصلنامه مزبور اختصاص به مسائل فلسفی دارد، لکن در شماره ۱۵ خود در سال ۲۰۰۵ میلادی به فلسفه قانون پرداخته و مسائل جالبی را در حوزه فلسفه حقوق مطرح کرده است. در این فصلنامه فرانسوی زبان، موضوعاتی همچون مساله هرمنوتیک و تفسیر قانون، بررسی ماهیت قانون نرم در حوزه حقوق بین الملل، … مورد بررسی قرار گرفته است.

معرفی مجله تمام متن
Buffalo Criminal Law Review
مجله Buffalo Criminal Law Review نشریه ای است که ۲ بار در سال (دوفصلنامه) و به دو شکل کاغذی و الکترونیک از سوی موسسه Buffalo Criminal Law Center در زیر مجموعه SUNY Buffalo School of Law منتشر می شود. این نشریه از سال ۱۹۹۷ میلادی و در راستای طرح جامع “مرکز حقوق کیفری بوفالو” برای ارتقاء سطح آموزش حقوق کیفری آمریکا بنیاد نهاده شده است و در این راستا دو موضوع عمده را پیگیری می نماید:
۱- همگرایی مطالعات حقوق کیفری از طریق برگزاری نشستهای میان رشته ای و بین المللی جهت نوآوری در پژوهشهای مرتبط با حوزه جرم و مجازات
۲- پر کردن فاصله میان پژوهش در حقوق کیفری و سیاستهای عدالت کیفری از طریق ارتباط با قانونگذاران، قضات و سایر متصدیان مشاغل عدالت کیفری و عمق بخشی آنان جهت تحلیل موضوعات مطرح در حقوق کیفری.
در همین راستا مجله مزبور با انتشار مقالات مرتبط در این دو زمینه، منابع دسته اول و کارآمدی را در حوزه فلسفه حقوق در اختیار علاقمندان قرار داده است. در حال حاضر مقالات سالهای ۱۹۹۷ تا ۲۰۰۲ (شماره ۱ تا ۸) این مجله به صورت رایگان و تمام متن (full-text) قابل دانلود است.
(با تشکر از آقای علی صابری برای معرفی این منبع)

مجله تمام متن فلسفه حقوق دانشگاه UCL لندن
Jurisprudence Review, Faculty of Laws - University College London
دانشکده حقوق دانشگاه UCL لندن از سال ۱۹۹۴ اقدام به انتشار مجله فلسفه حقوق کرده و در آن مطالب جالب توجهی را در این حوزه منتشر کرده است. در سایت این مجله مقالات تمام متن به صورت رایگان در قالب پی دی اف قرار داده شده است. نکته جالب توجه این است که در این نشریه نظریات هارت فیلسوف حقوقی انگلستان مورد توجه ويژه نویسندگان حقوقی است. فایلهای سالنامه سال ۲۰۰۰ به صورت تک مقاله ارائه شده ولی نشریات سالهای ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۳ به صورت کلی و در یک فایل عرضه گردیده است.
(با تشکر از آقای علی صابری برای معرفی این منبع)

کتاب الکترونیک فارسی و رایگان در حوزه فلسفه حقوق
سایت باشگاه اندیشه، وابسته به کانون اندیشه جوان، در اقدامی تحسین برانگیز اقدام به انتشار کتابچه‌های الکترونیکی در حوزه فلسفه حقوق -به ويژه حقوق کیفری- کرده و آنرا به رایگان در اختیار مخاطبان قرار داده است. اخیرا در این سایت دو کتابچه ذیل قرار داده شده که برای علاقمندان حوزه فلسفه حقوق جالب توجه است. یکی از این کتابها کتاب «نظريه تعليم اخلاقي مجازات» نوشته جين هامپتن ترجمه حميد محبوبي و دیگری کتاب «مسائل فلسفه حقوق» نوشته اچ. ال. اي. هارت با ترجمه بهروز جندقی است.